Lần đầu đến với lễ hội Kate của đồng bào Chăm tại tháp Ninh Thuận, tôi luôn nghĩ mình sẽ “săn” được một kho ảnh khổng lồ. Nào ngờ, giữa cái nắng và gió giữa dòng người đông đúc đã khiến tôi vài lần chùn chân và thở hơi lên dù con đường không xa lắm.
Tuy nhiên những mâm lễ vật đầy màu sắc từ những phụ nữ bưng bê, đội trên đầu rồi từng bước thanh thản đi lên tháp dự lễ với lòng thành kính khiến tôi tự cảm thấy một chút “mắc cỡ” vì đàn ông như mình sao lại… chùn chân!
Náo nhiệt, nắng nóng nhưng vẫn… vui
Đây là chuyến đi đầu tiên tôi được dự cái tết Kate, nên háo hức vượt hàng trăm cây số trong tâm trạng nôn nao khó tả. Mới 5 giờ sáng hai anh em (tôi và anh Dương nhà báo ở Nha Trang) đã lục đục chuẩn bị lên đường sau khi làm vội tô phở gia truyền trong một con hẻm nhỏ gần khách sạn.
Bắt chiếc taxi chỉ 20 phút sau chúng tôi đã có mặt ở khu vực tháp Pô Klong Garai với không khí náo nhiệt tưng bừng. Dạo một vòng là đón ngay ánh nắng ban mai liên tục phà cái nóng hầm hập, vậy mà dòng người vẫn nối nhau đổ về tháp Chàm. Người già, trẻ nhỏ, thiếu nữ Chăm trong những bộ trang phục rực rỡ, các gia đình mang lễ vật, du khách và giới báo chí, nhất là dân nhiếp ảnh trang bị “súng ống” dữ dằn như sẵn sàng hòa vào không khí tưng bừng của ngày Tết Katê.
Tôi đã nhiều lần đi ngang vùng đất Phan Rang, từng nhìn ngọn tháp cổ từ xa, nhưng đây mới là lần đầu tiên chính thức đặt chân vào lễ hội từ một lời mời của anh bạn nhà báo kiêm nhà văn Lê Đức Dương. Anh như một “Thổ địa” am tường từ việc nhỏ đến chuyện lớn của bà con và phong tục tập quán nơi đây và anh cũng chính là tác giả của cuốn sách đình đám Miền Thảo Nguyên Panduranga một Tiểu thuyết đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025. Đi với anh, tôi được quan sát trong ngoài, nhìn gần xa mọi việc, từ con người đến cảnh vật và dĩ nhiên chiếc máy điện thoại quay phim và cái máy ảnh cứ liên tục thay nhau tác nghiệp không ngừng nghỉ. 
Được biết tháp Chàm là một di tích của người Chăm, nổi tiếng với kiến trúc độc đáo là biểu tượng tín ngưỡng quan trọng của đồng bào Chăm theo đạo Bà la môn. Tháp là nơi thờ vị vua tôn kính vì những công lao đối với cộng đồng.
Vui nhất là khi anh nhà báo Dương nhận ra cô bé gái Đàng Thy Haly người Chăm đang trên đường lên tháp cùng hai cô bạn đồng trang lứa. Cô bé Haly có mái tóc óng mượt và gương mặt thanh tú và đôi mắt tròn xoe như một “thánh nữ” của vùng cao nguyên. Anh Dương nhanh nhạy í ới như gặp lại người quen. Đây là nữ nhân vật nữ mà anh từng đưa vào câu chuyện mình viết đăng trên tở báo Thanh Niên, có lẻ nhờ sự thân tình sơ giao này mà tôi may mắn được chụp cô gái trong vài khoảnh khắc hy hữu, nó như ghi lại một nét đẹp hoang sơ của cô gái miền… nắng nóng.
Thêm vài bước chân, trước mắt tôi là một ông lão tay cầm gậy, đầu bới tóc cao “khổng lồ” kèm thêm bộ râu dài và bộ trang phục của già làng đang từng bước chân đi xuống. Các phóng viên tranh nhau chụp, tôi cũng làm vài nháy và sơ giao vài câu mới biết ông như một vị đại biểu đắt show đi dự rất nhiều lễ hội. Anh Dương lúc này mới bật mí: “ Ông này như biểu tượng cho già làng nơi đây đấy”.
Những mâm lễ vật cúng thần linh
Hình ảnh khiến tôi ấn tượng nhất là những người phụ nữ Chăm đội trên đầu, xách trên tay những mâm lễ vật được chuẩn bị chu đáo. Nào xôi, gà, cơm canh, trái cây, nước uống, bông hoa… mỗi người mỗi vẻ nhưng xem ra ai cũng hân hoan hớn hở như sẵn sàng tham dự với tấm lòng thành thiêng liêng.
Nếu những mâm lễ mang đến vẻ trang nghiêm thì những thiếu nữ Chăm lại làm cho Katê thêm rực rỡ, trẻ trung và cuốn hút. Các cô gái xuất hiện trong những bộ trang phục truyền thống nhiều màu sắc, gương mặt tươi tắn, mái tóc được chăm chút, ánh mắt vừa duyên dáng vừa tự tin.
Lên tới tháp, không khí càng náo nhiệt hơn khi dòng người đang nối nhau thành một hàng dài đăng đẳng, xung quanh tháp hàng trăm “gian hàng” được người dân “xí chổ” từ rất sớm, họ bày đủ các kiểu lễ vật từ: gà, gạo, cơm, bánh trái, nước ngọt, bông hoa… tạo nên những sắc màu phong phú khiến toàn khu vực tháp chàm như một bức tranh sống động.
Trong “rối loạn” mất trật tự ấy nhưng các điện thoại, máy ảnh và máy quay không ngừng hoạt động. Ai cũng muốn lưu giữ một khoảnh khắc đẹp của ngày hội. Với tôi, đã quá quen với cảnh này vì trong những lần tác nghiệp nếu không có "rối loạn" thì chưa phải là ngày hội đúng nghĩa…
Tất bật trong dòng người… chơi lễ
Sau gần 3 tiếng trên lễ hội, lau vội mồ hôi trên chiếc taxi trên đường về tôi than thở: “Xứ gì mà nóng như một cái nồi áp suất ụp lên đầu vậy trời”. Bác tài cười tỉnh bơ: “Thì cái xứ có nắng như rang, có gió như phang nên mới có Phan Rang mà chú”. Quả thật, sáng giờ đi vào lễ hội, hơn ai hết tôi thấm ngay với cái nóng của xứ này. Nhìn lại dòng người chen nhau trên từng mét đường, xe cộ như tắt nghẽn tạo cơ hội cho các quán nước và hàng rong nơi này bán đắt như tôm tươi vì ai cũng khát và tranh nhau uống trà tắc, nước ngọt... mà không cần hỏi giá.
Ai cũng mệt như xem ra ai cũng vui vì lâu lâu mới có một cái tết như vầy. Với người dân nơi đây, tết Kate không đơn thuần là một dịp vui chơi mà còn là thời điểm hướng về tâm linh từ tổ tiên với các vị thần, là dịp gặp gỡ và gìn giữ những phong tục đã qua nhiều thế hệ.
Ra về với chiếc áo đẫm mồ hôi, một kho ảnh đáng nhớ và nhiều câu chuyện thú vị hơn mình tưởng. Một lần đến lễ hội, có thể chưa hiểu hết văn hóa Chăm, nhưng cũng đủ để tôi cảm nhận được không khí sôi động của cái tết hy hữu này.
Cái nắng làm tôi nóng, cái gió như tăng thêm sự nhọc nhằn, nhưng chính cái sôi động tấp nập của dòng người và xe về dự lễ đã tạo nên một sức sống lạ lẫm và cách vui tết của bà con nơi đây đã trở thành một kỷ niệm khó quên.
